Het leven van alledag kan om diverse redenen verstoord worden, waardoor je uit balans kan raken. Kom je terug in je balans en heb je de verstoring los kunnen laten, dan leef je als daarvoor. In hoeverre je uit balans kunt raken en hoe zich dat vertaalt in andere sensaties in het lichaam, beschrijf ik in dit artikel. De reacties op verstoringen in je leven kunnen gecategoriseerd worden als volgt: schrik reactie, vecht of vlucht reactie, verstarren of bevriezen reactie – het laatste redmiddel.
In balans
Wanneer je je veilig voelt en in verbinding bent met je omgeving, plus je voelt je rustig en je kunt je oriënteren vanuit nieuwsgierigheid, dan ben je in balans. Je merkt dat aan je lichaamstaal: een rustige hartslag, onveranderde huidskleur, diepe rustige ademhaling en gefocuste blik. Met betrekking tot wat je waarneemt, zeg je bijvoorbeeld: “ik hoor een geluid, wat zou dat zijn.”
Plotselinge schrik
Dan schrik je opeens! Je hart gaat ineens een stuk sneller slaan, je ogen zijn wijder geworden en je beweegt armen en/of benen. Je gaat je adem inhouden, je oren worden plotseling rood, of je wangen blozen, of je wordt juist bleek. Het voelt alsof er een verrassing om de hoek is, dat er iets uit het niets kan komen. Je hebt een grens bereikt van ongemak, onzekerheid en irritatie. Je weet even niet waar je bent, en je wilt weg maar waar je weet niet waar naar toe. Je voelt je bedreigd, maar je voelt je verward hoe je zal reageren. Je begrijpt sociale hints over hoe anderen zich voelen niet meer.
Wanneer de noodzaak voor deze reacties is verdwenen, dan voel je je weer tot rust komen: hartslag gaat naar beneden, je ademt weer normaal, je voelt je opgelucht, je lacht misschien om het laatste stukje spanning te laten gaan, je huidskleur is weer terug naar zijn normale kleur. Dit is veerkracht.
Dreiging
Wanneer je voorbij deze grens komt, kom je in een zone waar eerder dreiging dan schrik een gevoel van vechten of vluchten oproept: je bent woedend of angstig geworden. Vechten betekent dat je anderen of jezelf pijn wilt doen. Je maag voelt aan alsof een bom net afgegaan is, of je voelt een knoop in je maag. Je kijkt alsof blikken konden doden, of je ogen vertonen een gespannen expressie, een confronterende blik. Je kaak is verkrampt, je hebt last van knarsende tanden. Je handen maken voortdurend vuisten, of ze maken beukende gebaren, ze willen stompen of inslaan op iemand of iets. Je voelt je agressief van binnen. De spieren zijn zeer gespannen. Je ademt heet en snel. Je vindt het lastig om je boosheid te ontladen, het hoopt zich op en misschien barst het op een ander moment als een bom.
Boosheid en woede zijn vaak bemoeilijkte of verijdelde vecht reacties. Op het extreme af, heb je misschien moordlustige of zelfmoord gevoelens. Je geeft anderen de schuld, je veroordeelt ze, je doet ze pijn of vernietigt ze. Je voelt je vijandig, explosief, gewelddadig of woest.
Aan de grond genageld
Wanneer je respons vluchten is, merk je dat je benen voelen alsof ze weg willen lopen of rennen. Je hebt misschien ‘restless legs’, rusteloze benen. Of je beseft dat je zou moeten bewegen, maar je voeten voelen alsof ze aan de vloer zijn vastgenageld. Je kan niet onder ogen zien wat je angstig maakt. Je gaat confrontaties uit de weg, je wilt er niet mee dealen. Je wilt het liefste uit de kamer gaan. Je ogen kijken scannend de kamer rond: waar en hoe kan ik ontsnappen. Je voelt je geagiteerd, je hebt een nerveuze energie. Je hebt een gevoel van gevangen zijn of vastgehouden worden. Of misschien is vluchten een vorm van verbergen, ontsnappen: juist niet willen bewegen, de spanning voelen van stilte, zogenaamd rustig zijn, bijna niet durven ademen, aan de grond genageld staan. Je voelt je paniekerig of angstig.
Vechten of vluchten hebben in deze situaties niets te maken met winnen. De natuur kent geen oordeel. Deze reacties vinden plaats op biologische niveau: het gaat om overleven, dan heb je succes. En zodra de noodzaak voor deze fysieke reacties verdwenen is, geldt hier ook dat je je dan weer rustiger gaat voelen. Je beschikt over veerkracht.
Verstarring
Veerkracht mist zodra je voorbij een grens komt van paniek of razernij, je krijgt te maken met hulpeloosheid, terreur of dissociatie: bevriezing, of verstarring treedt op. Je raakt je mobiliteit om je veerkracht te benutten kwijt. Chaos ontstaat in het brein en het lichaam. Het is overweldigend en levensbedreigend. Je hebt geen keuze meer.
Je vindt het lastig om te praten. Je hebt last van dissociaties, je mist een impuls of interesse om te bewegen. Je irriteert je, wanneer iemand anders jou juist wel in beweging probeert te krijgen. Je beseft niet langer wat iemand je vraagt. Je merkt niets meer op. Je lijkt flauw te vallen, maar je voelt je stijf eronder. Je ademt ondiep of beperkt. Je zegt dat je relaxed bent, maar je lijkt gespannen, geagiteerd. Je ogen missen focus of zijn gesloten. De kleur van je huid wisselt van bleek naar kleur. Je voelt je gevoelloos, niet verbonden met je omgeving, mogelijk koud en stijf, gespannen, afwezig, leeg, en/of verlamd. Je voelt je in een diepe put. Anderen kunnen je niet aanraken. Misschien verstar je ‘functioneel’, d.w.z. je laat aan anderen het juiste sociale gedrag zien, maar je bent totaal niet aanwezig.
Opnieuw verbinden
Overleven is het enige doel van je lichaam, zelf het lichaam zich verstard. In de dierenwereld is dit duidelijk: een roofdier negeert een prooidier, dat voor dood ligt. Of het heeft moeite daardoor de prooi te vinden. Verstarring biedt een pijnstillend mechanisme aan, het dier verbruikt daardoor minder energie. Dit staat toe dat het prooidier kan ontsnappen, wanneer het zelfs gewond is. Een dier weet van nature wat het moet doen om uit deze situatie te komen, zonder blijvend last te hebben van de energie vanuit vechten, vluchten of verstarren.
Hoe anders is het voor jou als mens, wanneer je hangen blijft in terugkerende patronen van vecht- of vluchtgedrag of bevriezing, waardoor je leven niet hetzelfde is als daarvoor. Met de kennis van nu, is het echter mogelijk hier uit te komen. Om opnieuw kennis te maken met je veerkracht en uiteindelijk terug te keren in een leven met ontspanning. En dat je je kan verbinden met je partner, kinderen, vrienden, collega’s, ofwel je omgeving.